Σύντομος Ἱστορία Συλήσεως Μνημείων ὑπὸ Ξένων…

Ναὸς Ἐπικουρίου Ἀπόλλωνος στὶς Βάσσες

   Εἶναι ἰδιαιτέρως συγκινητικὸν τὸ ἐνδιαφέρον ποὺ ἐξεδήλωσαν γιὰ τὶς ἀρχαιότητες τοῦ Ἔθνους οἱ Ἕλληνες. Τὸν 17ον, 18ον ἀλλὰ καὶ κατὰ τὶς πρῶτες δεκαετίες τοῦ 19ου αἰῶνος, παρίσταντο κατ΄ ἀνάγκην, ἄνευ δυνατότητος ἀντιδράσεως, βωβοὶ μάρτυρες μιᾶς ἀνηλεοῦς διαρπαγῆς, τὴν ὁποίαν ὑπέστησαν ὄχι μόνο τὰ μνημεῖα τῆς ἀρχαιότητος, ἀλλὰ καὶ πλῆθος σπουδαίων χειρογράφων ποὺ βρίσκονταν στὶς ἑλληνικὲς Μονές.

Ἡ διαρπαγὴ καὶ ἡ ἐξαγωγὴ τῶν ἑλληνικῶν καλλιτεχνικῶν θησαυρῶν, ἡ πλήρης καταστροφή ὡρισμένων ἤ ἡ κολόβωσίς τους, ἄρχισε ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τῆς Ρωμαϊκῆς κατακτήσεως. Τότε καταστράφηκαν ἢ μεταφέρθηκαν στὴν Ἰταλία ἄπειρα ἔργα τῶν προγόνων μας, γιὰ νὰ κοσμήσουν τὸν θρίαμβο τῶν Ρωμαίων στρατηγῶν.

Ἀπόλλων Σαυροκτόνος...

Ὁ Ἀπόλλων Σαυροκτόνος, 350-275 π.Χ., ποὺ ἀποδίδεται στὸν Πραξιτέλη. Μπροῦτζος, χαλκὸς καὶ ψηφιδωτὴ πέτρα. Διαστάσεις 150,00 x 50,30 x 66,80 ἐκ.

«Παρὰ τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ Πραξιτέλης ἦταν περισσότερο γνωστὸς γιὰ τὰ μαρμάρινα γλυπτά του, δημιούργησε πολὺ ὄμορφα ἔργα καὶ σὲ χαλκό. Ἒφτιαξε ἕναν νεανικὸ Ἀπόλλωνα ποὺ ὀνομάστηκε Σαυροκτόνος, νὰ ἐνεδρεύῃ μία ὑφέρπουσα σαύρα, μὲ ἕνα βέλος». -Πλίνιος ὁ Πρεσβύτερος, βιβλίο Φυσικῆς Ἱστορίας, 34.69ff, 1ος αἰ. μ.Χ. 

Ὁ Κίων τοῦ Θησαυροῦ τοῦ Ἀτρέως

Parts of two carved green marble 

half-columns which flanked the 

tomb at the Treasury of Atreus.

1905,1105.1-3, AN310460001

(CC BY-NC-SA 4.0)

www.britishmuseum.org

  Ἡ πόρτα τῆς είσόδου τοῦ Θησαυροῦ τοῦ Ἀτρέως στηριζόταν σὲ ἡμικίονες μὲ ἀνάγλυφα σχέδια. Τὸ διάστημα 1811 - 1812 ὁ Howe Peter Browne, 2ος Μαρκήσιος τοῦ Σλίγο, ἔλαβε τὴν ἀδεια ἀπὸ τὶς τουρκικὲς ἀρχὲς νὰ πραγματοποιήσῃ ἀρχαιολογικὲς ἀνασκαφὲς στὸν Θησαυρὸ τοῦ Ἀτρέως.

Τὰ εὐρήματα, οἱ ὑπέροχα σκαλισμένοι ἡμικίονες ποὺ στήριζαν τὴν θύρα τῆς εἰσόδου,  «ἐδωρήθησαν εἰς τὸν λόρδον, ὅστις καὶ τοὺς μετέφερεν εἰς Ἀγγλίαν».

Ἂς πάρουμε ὅμως τὴν ἱστορία ἀπὸ τὴν ἀρχή…

Ἰδῶ κύργοι τὰ οὐραῖα κὶ τ’ ἀρχαῖα!.... Ἰένα φράγκου τοὺ κουμμάτ’...

Ταναγραία Κόρη, Βρεττανικὸ Μουσεῖο

   Συνήθως γίνεται ἀναφορὰ στοὺς ξένους περιηγητές, ποὺ ἐρχόμενοι στὴν Ἑλλάδα κατὰ τὴν διάρκεια ἢ καὶ μετέπειτα τῆς τουρκοκρατίας, ἄρπαζαν τοὺς ἀρχαίους ἑλληνικοὺς θησαυροὺς καὶ πλούτιζαν τὰ ξένα μουσεῖα καὶ συλλογὲς. 

Δὲν πρέπει νὰ παραλείψουμε ὅμως νὰ ἀναφέρουμε καὶ τὶς ἑλληνικὲς ἐνέργειες ποὺ στάθηκαν ὑπαίτιες γιὰ τὴν μεταφορὰ καὶ πώληση ἀρχαιολογικῶν θησαυρῶν στὸ ἐξωτερικὸ… 

Σάρδεις: Το χρονικό μιας λεηλασίας...

  

Μαρμάρινος κίονας από τον ναό της Αρτέμιδος στις Σάρδεις, 4ος αι. π.Χ. Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης, Νέα Υόρκη.

   Εκ πρώτης όψεως, ίσως να μην αισθάνεται κανείς έκπληξη όταν μαθαίνει ότι οι αρχαίες Σάρδεις, στη δυτική Μικρά Ασία, πάλαι ποτέ πατρίδα του μυθικά πλούσιου βασιλιά της Λυδίας Κροίσου, αποτέλεσαν στο παρελθόν στόχο άπληστων αρχαιοκαπήλων. Αυτό, ωστόσο, που προκαλεί ανησυχία είναι το γεγονός ότι η λεηλασία έγινε μόλις έναν αιώνα πριν, συγκεκριμένα το 1921-1922, και ενθαρρύνθηκε από επιφανείς Αμερικανούς αρχαιολόγους και επιχειρηματίες, καθώς και από μια θρασύτατη ομάδα (την Εκτελεστική Επιτροπή της Εταιρείας Ανασκαφών στις Σάρδεις – ECSES), όλους αποφασισμένους να εμπλουτίσουν ένα από τα σημαντικότερα μουσεία παγκοσμίως, το Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης (Met) στη Νέα Υόρκη. Επιπλέον, οι ενέργειες των λαθρεμπόρων ανακοινώθηκαν δημόσια και υποστηρίχθηκαν μέσα από τις σελίδες των New York Times.

Las Incantadas, οἱ Μαγεμένες τῆς Θεσσαλονίκης

 

 

    Στὸ βιβλίο τοῦ  Emm. Miller, «Le mont Athos. Vatopedi.  L'île de Thasos», Paris 1889, σελ. 336-366, διαβάζουμε τὶς ἐντυπώσεις τοῦ συγγραφέα σὲ μορφὴ ἐπιστολῶν πρὸς τὴ γυναίκα του, καταγραμμένες κατὰ τὴ σύντομη παραμονή του στὴν πόλη τοῦ Θερμαϊκοῦ. Ὁ κύριος σκοπὸς του δὲν εἶναι νὰ περιγράψῃ τὴ Θεσσαλονίκη καὶ νὰ δώσῃ πληροφορίες γιὰ τοὺς κατοίκους της, ἀλλὰ -μὲ τὴν πρόθυμη συγκατάθεση τοῦ σουλτάνου, καθῶς καὶ τοῦ πασσᾶ τῆς πόλης- ν΄ ἀρπάξῃ ἓνα ὡραῖο ἀρχαῖο μνημεῖο, τὶς λεγόμενες μὲ τὸ καστιλιάνικο ἰδίωμα τῶν Ἰσπανοεβραίων, «Incantadas» (Μαγεμένες) ἢ τὰ λεγόμενα ἀπὸ τοὺς Ἓλληνες, «Εἴδωλα». Δηλαδὴ νὰ μιμηθῇ τὴν πράξη ποὺ πρὶν 64 χρόνια εἶχε κάνει στὴν Ἀθήνα ὁ γνωστὸς λόρδος Thomas Bruce, ἢ κόμης Elgin, ἀφαιρῶντας ἀπὸ τὸ Ἐρέχθειον ὡρισμένα μάρμαρα καὶ κόρες. Καὶ ἐνῶ γιὰ τὴν ἐπιστροφὴ τῶν Ἐλγινείων μαρμάρων ἔγινε καὶ γίνεται μεγάλος θόρυβος, ἀγνοήθηκε τελείως τὸ ἲδιο πράγμα γιὰ τὸ μνημεῖο Incantadas τῆς Θεσσαλονίκης, ποὺ ὑψωνόταν ἂλλοτε στὸν χῶρο τῆς ἀρχαίας ἀγορᾶς της.

Οἱ θησαυροὶ τοῦ Μαραθῶνα & τῆς Ζακύνθου

   Ἂς κάνουμε ἕνα ταξείδι στὸ θησαυροθηρικὸ παρελθὸν τῆς χώρας μας μέσα ἀπὸ ἀναφορὲς τοῦ τύπου τῆς ἐποχῆς. Οἱ ἐλπίδες γιὰ ἀνεύρεση χρυσοῦ πολλές, καὶ τὰ εὐτράπελα περισσότερα!

Παρακάτω, ὁ ἀρθρογράφος σατυρίζει δύο τέτοιες προσπάθειες γιὰ ἀνεύρεση θησαυροῦ, μὲ ἀνεπανάληπτο τρόπο. Ἡ Ἐφημερίς εἶναι ἀπὸ τὴν ψηφιοθήκη τοῦ Ἀριστοτελείου Πανεπιστημίου.

1891. Προσπάθειες γιὰ ἐπιστροφὴ τῶν γλυπτῶν τοῦ Παρθενῶνα...

  

The Trustees in the Temporary Elgin Room, 1819

17.01.1891…

Καὶ διαβάζουμε στὴ Νέα Ἐφημερίς, ἀρ. φύλ. 17

« —Τὰ ἐλγίνεια μάρμαρα. Καθὰ ἐξ Ἀγγλίας ἀγγέλλεται, ὁ κ. Χάρρισων, ὁ διαπρεπὴς ἡγέτης φιλοσοφικῆς σχολῆς παγκοσμίου ἀναγνωρίσεως καὶ ὑποκινητὴς τοῦ ζητήματος τῆς ἀποδόσεως εἰς τὴν Ἑλλάδα τῶν ἐλγινείων μαρμάρων, ἀνενδότως ἐργάζεται πρὸς πραγματοποίησιν τῆς ἰδέας του καὶ πρὸς ἐξέγερσιν τοῦ δημοσίου φρονήματος ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος καὶ τῶν ἀρχαιολογικῶν αὐτῆς θησαυρῶν. 

Οὕτως ὁ κ. Χάρρισων ἐποιήσατο ἐσχάτως δευτέραν περὶ Ἀθηνῶν διάλεξιν μετ’ ἐπιδείξεως φωτογραφικῶν εἰκόνων προβληθεισῶν διὰ τῆς λυχνίας τοῦ ὀξυϋδρικοῦ ἀερίου. Ἀφ’ ἑτέρου δύο τῶν σοβαρωτέρων καὶ πολυπληθεστέρων διεθνῶν φιλολογικῶν συλλόγων τῆς Ἀγγλίας πρόκειται ν’ ἀναφερθῶσιν εἰς τὸ κοινοβούλιον καὶ εἰς τὸν πρωθυπουργὸν τῆς Ἀγγλίας καὶ νὰ ζητήσωσιν, ὅπως ἀποδοθῶσιν ἡμῖν τὰ ὑπὸ τοῦ Ἐλγίνου συληθέντα μάρμαρα.»

Τί ἔχει ἀλλάξει ἀπὸ τότε φίλοι μου;

Εἰκόνa

The Trustees in the Temporary Elgin Room, 1819, oil on canvas, Archibald Archer.

This painting shows an idealised view of the Temporary Elgin Room at the Museum in 1819, with portraits of staff, a trustee and visitors. The room was designed by the Museum’s architect, Robert Smirke, for the temporary display of the sculptures from the Parthenon brought from Athens by Lord Elgin known as the 'Elgin Marbles', purchased by the Government and deposited in the British Museum in 1816. (https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Temporary_Elgin_Room_at_the_Museum_in_1819.jpg)

Ἡ ἐφημερὶς εἶναι ἀπὸ τὴν ψηφιοθήκη τοῦ Ἀριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.

Πως οι ναζί λεηλάτησαν τις ελληνικές αρχαιότητες...

   «Για τους Γερμανούς, όλα τα μνημεία ήταν ουρητήρια και κατά προτίμηση το εσωτερικό του Παρθενώνα». Έτσι καταλήγει ο ειδικός τόμος που εξεδόθη το 1946 από το υπουργείο Παιδείας με τίτλο «Ζημίαι των αρχαιοτήτων εκ του πολέμου και των στρατευμάτων κατοχής». Εκεί καταγράφονται αναλυτικότατα οι κλοπές ελληνικών αρχαιοτήτων από τα μουσεία, οι λαθρανασκαφές, οι καταστροφές και οι ζημιές μνημείων από τους ναζί.

Τα γερμανικά, ιταλικά και βουλγαρικά στρατεύματα απεδείχθησαν ορδές «νέων Ελγιν», που κατέκλεψαν ανεκτίμητης αξίας αρχαιότητες. Οι περισσότερες εξ αυτών εστάλησαν στη Γερμανία, στην Αυστρία και σε άλλες χώρες. Κάποιες εξετέθησαν ακόμα και σε μουσεία, ενώ οι πιο πολλές παραμένουν άγνωστο πού βρίσκονται. Ελάχιστες έχουν επιστραφεί στην Ελλάδα.

Ὁ ἐπιστημονικὸς ὀργασμὸς τῶν Εὐρωπαίων «περιηγητῶν»!

 

   Ἔκπληξις διακατεῖχε τὸ σύνολο τῆς εὐρωπαϊκῆς ἐπιστημονικῆς κοινότητος λόγῳ τῶν ἀρχαίων χειρογράφων ποὺ φυλάσσονταν στὶς μονὲς. Οἱ «ἀρχαιόφιλοι περιηγητὲς» μετὰ ἀπὸ τὶς ἐπισκέψεις τους στὶς μονές, ἐπέστρεφαν στὶς χῶρες τους  μὲ «νέες ἀνακαλύψεις» ποὺ πολλὲς φορὲς ἐμφάνιζαν ὡς δικές τους, καταστρέφοντας τὰ ἀρχαῖα τεκμήρια.

Ἡ Ἀγγλικὴ κυβέρνησις πρός ἄγραν ἑλληνικῶν χειρογράφων

    Τριγύριζαν ἀνενόχλητοι οἱ ἀπὲσταλμένοι καὶ οἱ "περιπατητές" στὴν Ἑλληνικὴ Γῆ καὶ μάζευαν τοὺς πνευματικοὺς καρποὺς τῶν προγόνων μας. Ἠσίοδος, Σοφοκλῆς, Ἀριστοτέλης, Γαληνός. Καὶ τὰ ἀδηφάγα μουσεῖα τὴς Εὐρώπης στολίζονταν γιορτινὰ μὲ κλεμμένη λάμψη ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα.

Choiseul-Gouffier (Gabriel Marie), ἕνας «φιλέλλην» εἰς τήν Ἑλλάδαν...

     

      Ὁ Choiseul-Gouffier (Gabriel Marie), ἦταν Γάλλος περιηγητὴς καὶ πρεσβευτὴς στὴν Κωνσταντινούπολη. Γεννήθηκε τὸ 1752 (Παρίσι), καὶ πέθανε τὸ 1817 (Παρίσι). Καταλαμβάνῃ σύμφωνα μὲ τοὺς βιογράφους του καὶ τοὺς κριτικοὺς τῶν ἔργων του, ἐξέχουσα θέση ἀνάμεσα στοὺς μελετητάς. Ὁ Choiseul Gouffier ὑπῆρξε προστάτης καὶ φίλος πολλῶν λογίων, συμπεριλαμβανομένων τοῦ Αbbe Barthelemy καὶ τοῦ DeLille.

      Τὸ πρῶτο του ταξείδι στὴν Ἑλλάδα τὸ ἔκανε τὸ 1776, καὶ συγκέντρωσε πολύτιμο ὑλικὸ γιὰ τὶς ἑλληνικὲς ἀρχαιότητες καὶ γιὰ τὸν τρόπο ζωῆς τῶν Ἑλλήνων συγχρόνων του.

Τὸ ὑλικὸ ποὺ συγκέντρωσε κατὰ τὴν διάρκεια τῆς δωδεκάμηνης περιήγησής του, τὸ δημοσίευσε τὸ 1782 στὸν πρῶτο τόμο τοῦ χρονικοῦ του, ποὺ θὰ ὀνόμασῃ «Voyage pittoresque de la Grece». Τὸ ἔργο αὐτὸ περιέχῃ ἕναν σημαντικὸ ἀριθμὸ χαλκογραφιῶν ποὺ συνοδεύονται ἀπὸ ἐπεξηγηματικὰ κείμενα, καὶ ἐπίσης ἕναν πρόλογο μὲ ἔντονα φιλελληνικὸ χαρακτήρα.